شهريارى » - روحى و روح العالمين فداه - مدرسهء دولتى در تبريز برقرار و چند نفر به جهت تعليم اين زبان و تحصيل علوم رسميّه در آن مدرسهء مباركه جمع شدند . فقير نيز در سلك آن جمعيت منتظم آمده ، به جدّ وافى و سعى كافى ، مدتى به تحصيل علوم و فنون خارجه ، از « زبان فرانسه » و « هندسه » و « حساب » و « جغرافى » و « نقشه‌كشى » و غيره ذلك مشغول بوده ؛ و در امتحان اولى مدرسه ، به اعطاى « نشان دولتى » مفتخر و سرافراز آمدم . مخفى نماند كه چون به حول و قوهء الهى ، اين سفر خيريت اثر به انجام رسيد ، و تجرب [ ه ] هاى چندى كه از آن حاصل شد ، خواست پيش از شروع به ذكر صادرات احوال ، به نكات مفيده و اطلاعات لازمهء اين سفر اشاره [ اى ] نمايد ، تا مطالعه‌كنندگان اين كتاب ، پيش از آن‌كه از خواندن تفاصيل اين سفر « ملول » و « كسل » « 1 » شوند ، به مطالب آتيه به نظر دقت التفات نمايند ؛ و فصولى كه همگى از روى حقيقت نگاشته تعميق فرمايند ، اگر فوائد او را باثمر دانستند ، روندگان اين راه آنها را دليل خود شمارند . اين امر واضح است كه هرمكلف را بعد از حصول استطاعت ، به مضنون آيهء « وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا » ؛ حج اسلام واجب فورى است و تأخير آن بدون عذر شرعى ، موجب سخط « 2 » الهى و كبيره موبقه « 3 » است . و شروط استطاعت به اجماع فرقه محقه « 4 » بلوغ و عقل و آزادى و زاد و راحله است ؛ و مقصود از « راحله » بعد از استثناء مستثنيات آن است همين‌كه قوت بدنى براى هر مستطيع ممكن شد ، ديگر مقيد به قيودات علاحده نشود . چنان‌كه در « احاديث » و « كتب فقهيّه » وارد است كه اگر كسى قدرت داشته باشد كه بر الاغ دم بريده سوار شود ، واجب است كه به « حج » برود . هرچند تحقيق اين امور وظيفهء قلم مشكين رقم حضرات صناديد « 5 » شرع - كثر اللّه امثالهم - است ، ولى زائد نمىداند در اين موقع بعضى از مقدّمات و لوازمات اين سفر همگنان را آگاه سازد .

--> ( 1 ) . در اصل : كسيل ( 2 ) . خشم گرفتن . ( 3 ) . تأنيث موبق . هلاك كرده شده ، ويران شده . ( 4 ) . مذهب شيعه ( به روايت پيروان شيعه اماميه يا اثنا عشريه ) . ( 5 ) . بزرگان ، اشراف .